Harriet Beecher Stowe

Η καλύβα του μπαρμπα-Θωμά

Σε κάποιες σημειώσεις με τις οποίες κλείνει την πρώτη έκδοση της Καλύβας του μπαρμπα-Θωμά η ίδια η Χάρριετ Μπίτσερ Στόου γράφει: «Για πολλά χρόνια απέφευγα να διαβάζω καθετί σχετικό με το ζήτημα της δουλείας, που ήταν πάρα πολύ οδυνηρό για μένα να το σκαλίζω.

»Πίστευα επίσης πως θα λυνόταν από μόνο του με την πρόοδο του πολιτισμού και με τη διαφώτιση του κοινού. Όταν όμως, με αφορμή τη νομοθετική πράξη του 1850 (που υποχρέωνε τους πολίτες να καταδιώκουν τους δραπέτες σκλάβους και να βοηθούν στη σύλληψή τους) πληροφορήθηκα με θλίψη και κατάπληξη ότι πολλοί θεωρούσαν καθήκον πατριωτικό κάθε καλού πολίτη και πιστού χριστιανού την κατάδοση ενός πλάσματος που, απλά, αποζητούσε τη λευτεριά και την αξιοπρέπειά του, σκέφτηκα αμέσως πως οι άνθρωποι αυτοί δεν μπορεί να ήξεραν τι σημαίνει δουλεία. Γιατί, αν ήξεραν, αποκλείεται να αντιμετώπιζαν έτσι αυτό το θέμα. Κι από τη σκέψη μου αυτή ξεπήδησε η ανάγκη να περιγράψω εγώ η ίδια αυτό το πρόβλημα, μ' όσο το δυνατό πιο ζωντανό, ρεαλιστικό και δραματικό τρόπο. Προσπάθησα λοιπόν να το δώσω με κάθε ειλικρίνεια, τόσο στις καλύτερες όσο και στις χειρότερες στιγμές του. Τα καλά του μπορεί να πέτυχα να τα περιγράψω. Τα κακά του, ωστόσο, αυτά, ω, ούτε στο ελάχιστο δεν τα έδωσα. Είναι αμέτρητα εκείνα που πρέπει να ειπωθούν και να γραφτούν γι' αυτά που συμβαίνουν στην κοιλάδα που σκεπάζει η σκιά του θανάτου!».

Η Καλύβα του μπαρμπα - Θωμά έχει μεταφραστεί σε 37 γλώσσες κι έχει εξυμνηθεί απ' τη Γεωργία Σάνδη, το Χάινριχ Χάινε, τον Τολστόι. Πραγματικά, είναι ένα από τα πιο διάσημα βιβλία όλων των εποχών, και τα ονόματα των ηρώων του μας είναι τόσο οικεία όσο και τα ονόματα των ηρώων της Βίβλου. Ωστόσο, οι πιο πολλοί από μας δεν το έχουν διαβάσει αυτό το βιβλίο, κι ας πιστεύουν πως το ξέρουν απέξω κι ανακατωτά.

Στην ίδια την Αμερική το βιβλίο δεν κυκλοφορούσε πουθενά στα μέσα του αιώνα μας. Μέχρι που στη δεκαετία του '60 ξανάρχισε ο αγώνας για τα πολιτικά κι ανθρώπινα δικαιώματα στον αμερικάνικο Νότο. Και τότε, με έκπληξη διαπίστωσαν πολλοί πως τα πάθη και τις περιπέτειες του μπαρμπα-Θωμά, της Ελίζας και της μικρής Εύας δεν τις είχαν διαβάσει ποτέ. Κι ούτε ήξεραν πόσο πραγματικά σκληρός ήταν ο Σάιμον Λεγκρί.

Η ίδια η συγγραφέας έχει δηλώσει πως, μεμονωμένα, τα περιστατικά που περιγράφει είναι αυθεντικά και έχουν συμβεί είτε μπροστά στην ίδια είτε σε φίλους της. Αν λοιπόν όλοι αυτοί οι καλόβολοι άνθρωποι που μιλάνε κοροϊδευτικά για τους «μπαρμπα-Θωμάδες» γνώριζαν στ' αλήθεια για ποιο πράγμα μιλάνε, τότε πολλά από τα σημερινά προβλήματα που γεννάει η καταπίεση ανθρώπου από άνθρωπο δε θα υπήρχαν.

Οπωσδήποτε, το ηθικό πάθος που πλανιέται στην Καλύβα απ' την πρώτη ως την τελευταία της σελίδα είναι τόσο δυνατό και επηρέασε τόσο πολύ τα αισθήματα των Αμερικανών απ' τα 1852 μέχρι το τέλος του Εμφυλίου Πολέμου, ώστε δίκαια θεωρείται ως το βιβλίο που συνέβαλε περισσότερο απ' οποιοδήποτε άλλο στην κατάργηση της δουλείας.

Η Χάρριετ Μπίτσερ Στόου έγραφε πολλά μυθιστορήματα. Μόνο το πρώτο της όμως, Η Καλύβα του μπαρμπα-Θωμά, έμεινε διαχρονικό. Κι η ίδια τόνισε επανειλημμένα πως γράφοντάς το ενδιαφερόταν λιγότερο να γράψει ένα λογοτεχνικό έργο και περισσότερο να πείσει τον κόσμο, μέσω της λογοτεχνίας, για το ότι η δουλεία ήταν κάτι το ολοκληρωτικά ανήθικο. Κι ακόμα έλεγε πως πολλές από τις σκηνές του βιβλίου της, όπως ο μέχρι θανάτου ξυλοδαρμός του μπαρμπα-Θωμά, της αποκαλύφθηκαν σαν οράματα.

»Δεν είναι δικό μου έργο η Καλύβα» έλεγε. «Εγώ κατέγραψα απλά αυτά που έβλεπα».

Κι ακόμα λένε πως ήταν τόσο θρήσκα, ώστε να ισχυρίζεται πως το βιβλίο της αυτό το έγραψε «ο ίδιος ο Θεός»...

Πραγματικά, ο αναγνώστης βλέπει από την πρώτη στιγμή ότι το βασικό θέμα του βιβλίου αυτού είναι το ότι η δουλεία και ο χριστιανισμός δεν είναι δυνατό να συνυπάρχουν.

Όπως κι αν έχει το πράγμα, μέσα στα εκατόν σαράντα τόσα χρόνια που πέρασαν από τότε που πρωτοκυκλοφόρησε η Καλύβα του μπαρμπα-Θωμά, το βιβλίο αυτό πέρασε στην ιστορία ως το έργο που προκάλεσε την αφύπνιση της συνείδησης της αστικής τάξης μπροστά στη φρίκη της δουλείας. Από τότε, όμως, το θέμα μετατοπίστηκε: Το ζήτημα δεν είναι πια η απελευθέρωση των σκλάβων, μα τα δικαιώματα –πολιτικά και κοινωνικά– που ζητάνε οι απόγονοί τους μέσα στα πλαίσια της σύγχρονης δημοκρατίας. Στην Αμερική –και όχι μόνο– ο αγώνας των μαύρων εξακολουθεί να είναι αγώνας μιας καταπιεσμένης τάξης.

Κι εδώ βρίσκεται η αξία της Καλύβας του μπαρμπα-Θωμά. Η αξία, κι η χρησιμότητά της για το σημερινό αναγνώστη, που βρίσκεται αντιμέτωπος με τόσα και τόσα προβλήματα ανθρώπινων δικαιωμάτων.

Στην παρούσα έκδοση, επιδιώχθηκε με κάθε τρόπο να διαφυλαχτεί το πνεύμα και η ουσία αυτής, ακριβώς, της κοινωνικής πλευράς της Καλύβας. Κι ο μεταφραστής πιστεύει ότι με κάποιες περικοπές που έγιναν στο πρωτότυπο κείμενο (περικοπές που, αν δε γίνονταν, θα είχαμε μια μουσειακή έκδοση εκτός τόπου και χρόνου) το αθάνατο έργο της Χ. Μπ. Στόου διατήρησε όλη τη φρεσκάδα και την αξία του.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΣΠΑΝΔΩΝΗΣ