Εκδόσεις: Ηριδανός
Η περιπέτεια της Θεοδώρας, της βυζαντινής αυτοκράτειρας, που απ' τα παρασκήνια του Ιππόδρομου ανέβηκε στο θρόνο των Καισάρων, είχε σε κάθε εποχή το προνόμιο να κεντρίζει την περιέργεια και να ερεθίζει τη φαντασία. Από τους χρόνους που ζούσε, η καταπληκτική τύχη της παραξένεψε τόσο τους συγκαιρινούς της που ο χαζόκοσμος της Κωνσταντινούπολης επινόησε για να την εξηγήσει τις πιο απίστευτες ιστορίες, όλον αυτό το σωρό από κουτσομπολιά που με τόση φροντίδα περιμάζεψε ο Προκόπιος στη Μυστική Ιστορία του, για τους μεταγενέστερους. Μετά το θάνατό της την παρέλαβε ο θρύλος: Ανατολικοί και Δυτικοί, Σύροι, Βυζαντινοί και Σλαύοι συναγωνίζονται ποιος να πρωτοστολίσει με ρομαντικότερες λεπτομέρειες τη μυθιστορηματική της καριέρα· και χάρη στην πολυξάκουστη αυτή φήμη της, ακόμα και στις μέρες μας, μονάχη ανάμεσα στις τόσες βασίλισσες που πέρασαν απ' το θρόνο του Βυζαντίου, η Θεοδώρα παραμένει γνωστή και σχεδόν κοσμαγάπητη.
Στον Άγιο Βιτάλιο της Ραβέννας, στη μοναχική αψίδα όπου λαμπυρίζουν τα χρυσαφένια μωσαϊκά, πολλοί επισκέπτες προσπαθούν να ξεδιαλύνουν το αίνιγμα του χλωμού κι ατάραχου προσώπου της. Στο Παρίσι, όπου εμφανίστηκε, εδώ κ' είκοσι χρόνια, στην Πύλη Σαιν Μαρταίν, κι όπου, χτες ακόμα, παρουσιαζόταν σαν σε αποθέωση, κεντρίζει παρόμοια την περιέργεια των ζωγράφων και των δραματικών συγγραφέων, των ιστορικών, ακόμα και των αδιάφορων. Άλλοτε, διηγιέται αρκετά ανόητα ο Προκόπιος, οι έντιμοι άνθρωποι της Κωνσταντινούπολης ξεμάκραιναν με φροντίδα από κοντά της, όταν τη συναντούσαν στο δρόμο, από φόβο μη μιανθούν απ' την ακάθαρτη επαφή της. Στον αιώνα μας δεν έχουμε πια τέτοιους φόβους και προκαταλήψεις: το ανάλαφρο άρωμα του σκανδάλου που πλανιέται γύρω απ' τη Θεοδώρα θα μας τραβούσε προς αυτήν περισσότερο. Ερέθισε με τη σειρά το πινέλο ενός Μπενζαμέν Κονστάν κ' ενός Κλαιρέν, κέντρισε τη δημιουργική φαντασία ενός Σαρντού, σαγήνεψε την εμπνευσμένη ευρετικότητα μιας Σάρρας Μπερνάρ. Δεν πάει καιρός που, για να την ξαναζωντανέψουν στα μάτια μας μέσα σε πλαίσιο αντάξιό της, σπαταλούσαν κάθε λαμπρότητα της πιο επιμελημένης και πολυέξοδης σκηνοθεσίας και για οχτώ μέρες ένα «πολύ παριζιάνικο» θέμα συνομιλίας ήταν η συζήτηση γύρω από την αρετή της Θεοδώρας.
Μπορούμε ωστόσο να πούμε πως γνωρίζουμε μ' απόλυτη ακρίβεια τη φημισμένη αυτή αυτοκράτειρα, που πάμπολλοι δεν τη θεωρούν παρά μια ονομαστή τυχοδιώκτρια; Και πρέπει τάχα να πιστέψουμε πως, αν θα μπορούσε να μιλήσει, θα 'ταν ολότελα ικανοποιημένη για κάποια πολύ μυθιστορηματικά χαρακτηριστικά που μ' αυτά, κι άλλοτε και τώρα, στόλισαν πολύ συχνά το πορτραίτο της; Δεν είμαι και τόσο βέβαιος. Υπάρχουν δυο Θεοδώρες, η μια της Μυστικής Ιστορίας, κ' η άλλη της Ιστορίας χωρίς επίθετο. Η πρώτη είναι η γνωστότερη κ' η περιπέτειά της, αν καλοεξετάσουμε τα πράγματα, είναι κοινή, φτάνει να της αφαιρεθεί αυτό το μεγαλείο της επικής σχεδόν ακολασίας που της προσδίνει ο Προκόπιος: ιστορία χορεύτριας που αφού έζησε πολύ, αποζήτησε μια σταθερή αποκατάσταση και βρίσκοντας έναν άντρα σοβαρό αφοσιώθηκε στο γάμο και στη θρησκεία.
Η Θεοδώρα αυτή, στον Λουδοβίκο Αλεβύ, ονομάζεται Βιργινία Καρντινάλ. Υπάρχει και μια άλλη, λιγότερο γνωστή, και μ' άλλο τρόπο παράξενη κ' ενδιαφέρουσα· μια μεγάλη αυτοκράτειρα, που κράτησε στο πλευρό του Ιουστινιανού μια σπουδαιότατη θέση κ' έπαιξε συχνά ρόλο αποφασιστικό στη διακυβέρνηση, μια γυναίκα με πνεύμα ανώτερο, σπάνια αντίληψη, θέληση ενεργητική, ένα πλάσμα δεσποτικό κι αλαζονικό, βίαιο και φλογερό, περίπλοκο και συχνά ανεξήγητο, όμως πάντα ατέλειωτα γοητευτικό.
Στην παρατήρηση αυτή βιάζομαι να προσθέσω πως ειλικρινά δεν έχω καμιά επιθυμία, που θα 'ταν παράδοξη, να περιγράψω εδώ, αντίθετα με κάθε αληθοφάνεια, τη Θεοδώρα εξαιρετικά τίμια κ' ενάρετη. Άφησα, όπως θα δούμε, με τις απαραίτητες πάντα επιφυλάξεις, σ' αυτό το βιβλίο πολύ χώρο στα γραφικά ανέκδοτα της Μυστικής Ιστορίας κι απέχω τόσο απ' το να τους αρνιέμαι εμπιστοσύνη, που νομίζω αντίθετα πώς μπορεί κανείς με την προσεχτική μελέτη τους ν' αποσπάσει απ' αυτά, πιο ολοκληρωμένα απ' ό,τι ως σήμερα, την ψυχολογία της Θεοδώρας στον καιρό της τρικυμισμένης της νεότητας. Όμως πρέπει ν' αντιληφθούμε καλά πως δεν υπάρχει μόνο η Μυστική Ιστορία. Τα τελευταία χρόνια προ πάντων βρέθηκαν κι άλλα ντοκουμέντα, αρκετά καινούργια, που επιτρέπουν πιο συμπληρωμένα να σχεδιάσουμε τη μορφή της ξακουσμένης βασίλισσας.
Έξω από τη βιογραφία που ένας ευλαβικός καλόγερος του ένατου αιώνα έγραψε για το Θεόδωρο, ηγούμενο της Χώρας, που ήταν θείος της Θεοδώρας, τους Βίους των Οσίων της Ανατολής που εξιστόρησε κατά τα μέσα του έκτου αιώνα ένας από τους οικείους της αυτοκράτειρας, ο επίσκοπος Ιωάννης ο Εφέσιος, ανέκδοτα αποσπάσματα της Μεγάλης Εκκλησιαστικής Ιστορίας, συνθεμένης απ' τον ίδιο συγγραφέα, το ανώνυμο χρονικό που αποδίνεται στο Ζαχαρία το Μυτιληναίο, άλλα συγγράμματα, σύγχρονα επίσης, όπως οι βιογραφίες του Πατριάρχη Σεβήρου και του Ιάκωβου του Βαραδαίου, απόστολου των μονοφυσιτών, δημοσιεύτηκαν ή μεταφράστηκαν από συριακά χειρόγραφα, όπου παρέμεναν ξεχασμένα, και φωτίζουν μ' αρκετά περίεργο τρόπο το ρόλο που έπαιξε η Θεοδώρα στα πράγματα της θρησκείας και της πολιτικής. Μπορούμε να προσθέσουμε κι άλλους συγγραφείς, γνωστούς και παλιότερα, μα που τους συμβουλεύονταν σπάνια, όπως τον Ιωάννη το Λυδό ή τα καινούργια αποσπάσματα του Μαλάλα, χωρίς να μιλήσουμε για τις αυτοκρατορικές Νεαρές, που η κουραστική τους πολυλογία, γεμάτη ωστόσο από διδαχές, έχει αποθαρρύνει πολλούς, και για τον ίδιο τον Προκόπιο που, ευτυχώς για μας, άφησε κι άλλα έργα εκτός από τη Μυστική Ιστορία. Κι απ' όλα αυτά, αν θα λάβουμε τον κόπο να τα διαβάσουμε προσεχτικά, αποσπώνται ορισμένα περιστατικά που μας δείχνουν τα πρόσωπα του αιώνα του Ιουστινιανού κάτω από ένα φως διαφορετικότερο κάπως από κείνο όπου συνηθισμένα μας παρουσιάζονται. Αν επιμένω σ' αυτά τα πράγματα, δεν είναι εννοείται καθόλου για τη μάταιη ευχαρίστηση να κάνω εδώ μια κούφια επίδειξη πολυμάθειας. Δε θα βρείτε στο κάτω μέρος των σελίδων αυτού του βιβλίου ούτε σημειώσεις ούτε παραπομπές: κύρια και μόνο τη γραφική, ανεκδοτική ιστορία της Θεοδώρας θέλησα να γράψω. Όμως η ιστορία αυτή, που η προσπάθειά μου ήταν να δοθεί ζωντανή κι όσο το δυνατό διασκεδαστική, δεν παύει να 'ναι ιστορία αληθινή. Καθικετεύω τον αναγνώστη να συγκατατεθεί να πιστέψει πως το κάθε γεγονός που αναφέρεται εδώ, στηρίζεται πάνω σε συγκεκριμένες μαρτυρίες, πως οι ίδιες οι υποθέσεις, που κάποτε επέτρεψα στον εαυτό μου, θα μπορούσαν, αν παρουσιαζόταν ανάγκη, να θεμελιωθούν επιστημονικά. Με μια λέξη δε θέλησα ν' αφηγηθώ το ρομάντζο της Θεοδώρας: αυτό το 'καμαν άλλοι και με περισσότερη γλαφυρότητα. Όμως προσπαθώντας ν' ανασυστήσω τα διαδοχικά περιβάλλοντα όπου έζησε, τον πολύβουο Ιππόδρομο όπου διάβηκε η τρικυμισμένη της νεότητα, το μεγαλόπρεπο κ' εθιμοτυπικό Παλάτι όπου βασίλεψε η φιλόδοξη ωριμότητά της, τη γραφική και πολυτάραχη Εκκλησία που η φροντίδα της την απασχόλησε ως τον ευλαβικό θάνατό της, σκιαγραφώντας τις μορφές των κυριότερων προσώπων που έζησαν γύρω της, του συζύγου της Ιουστινιανού, των εννοουμένων της Πέτρου Βαρσυμή και Ναρσή, της έμπιστής της Αντωνίνας, των αντιπάλων της Ιωάννου Καππαδόκη και Βελισάριου, των προστατευομένων της Άνθιμου και Σεβήρου, Ιωάννου του Αιγύπτιου και Ιάκωβου Βαραδαίου, θεώρησα πως θα μπορούσα έτσι να ξαναζωντανέψω, μες στο αληθινό της πλαίσιο και στην ιστορική της πραγματικότητα, την αινιγματική και πολυσύνθετη φύση που υπήρξε η Θεοδώρα.
Χωρίς αμφιβολία, απ' την παράξενη αυτή ύπαρξη της χορεύτριας που 'γινε αυτοκράτειρα, από τον εύπλαστο και χιλιόμορφο αυτό χαρακτήρα της εταίρας, που με την εξυπνάδα και τη φιλοδοξία της έγινε ένα απ' τα εξοχότερα πρόσωπα του Κράτους, θα παραμείνει πάντα κάτι το άγνωστο και μυστηριακό και καθόλου δεν κολακεύομαι πως διέλυσα όλες τις αβεβαιότητες και φώτισα όλα τα σκοτεινά σημεία. Όμως, όπως και να 'χει, η γυναίκα η αληθινά ανώτερη που, αφού κατόρθωσε να σαγηνέψει το λαό και να καταχτήσει τον Ιουστινιανό, βασίλεψε αφέντισσα επί είκοσι χρόνια στο Βυζάντιο, άξιζε να γίνει γνωστή διαφορετικά και καλύτερα παρά απ' τα λιβελογραφικά κουτσομπολιά ή απ' τους αμφισβητήσιμους θρύλους που δημιούργησε μια πολύ χτυπητή διασημότητα. Όχι πως θέλω και πάλι να επιχειρήσω εδώ μιαν αποκατάσταση της Θεοδώρας. Κάτι τέτοιο στην Ιστορία περικλείνει πάντα αρκετή πλάνη και γελοιότητα. Κι ακόμα, τέτοια που υπήρξε, κοσμαγάπητη ηθοποιός, φημισμένη εταίρα, πριν να γίνει η απόλυτη μονάρχισσα της μεγαλύτερης αυτοκρατορίας του καιρού της, η Θεοδώρα μας κάνει να αισθανόμαστε καλύτερα όλο το γραφικό θέλγητρο του τόσο παράξενου κόσμου όπου έζησε, όλο το εξαιρετικό ενδιαφέρον που θα μπορούσε να προσφέρει, για τη μελέτη αυτής της κοινωνίας που χάθηκε, το έργο αυτό που προσπάθησα να δώσω εδώ ένα παράδειγμά του: μια σειρά από πορτραίτα αυτοκρατειρών του Βυζαντίου.
Charles Diehl